Birleşme – Bölünme – Tür Değiştirme İşlemlerinin Hukuki (TTK) ve Vergisel (KVK) Boyutu

yıldırım ercan
7 Oca
4 dakikada okunur

1) Kavramsal çerçeve

Birleşme (TTK)

Şirketler;

Devralma şeklinde birleşme (bir şirket diğerini devralır) veya
Yeni kuruluş şeklinde birleşme (yeni bir şirket içinde birleşme)yoluyla birleşebilir.

Birleşme tescille hüküm doğurur; tescil anında devrolunanın aktif ve pasifi kendiliğinden devralana geçer ve devrolunan şirket sona erer.

Bölünme (TTK)

Şirket;

Tam bölünme veya
Kısmi bölünmeyapabilir. Tam bölünmede devrolunan şirket sona erer; kısmi bölünmede şirket yaşamaya devam eder.

Tür değiştirme (TTK)

Şirket hukuki şeklini değiştirebilir; yeni türe dönüşen şirket “eskisinin devamıdır.”

1-a) Geçerli birleşmeler (TTK 137)

Birleşmeye katılan şirket	Birleşebileceği şirket	Şart / Not (TTK)	KVK açısından durum
Sermaye şirketi (AŞ, Ltd, SPBK)	Sermaye şirketi	Serbest	KVK 19/1 “devir” şartları sağlanırsa vergisiz olabilir (VergiNet)
Sermaye şirketi	Kooperatif	Serbest	KVK 19/1 “devir” şartları sağlanırsa vergisiz olabilir (VergiNet)
Sermaye şirketi	Kollektif / Komandit	Sermaye şirketi devralan olmalı	KVK 19/1 “devir” şartları sağlanırsa vergisiz olabilir
Şahıs şirketi (kollektif/komandit)	Şahıs şirketi	Serbest	KVK 19/1 yalnızca “kurum” birleşmesi mantığında; somut olaya göre ayrıca değerlendirilir (VergiNet)
Şahıs şirketi	Sermaye şirketi	Şahıs şirketi devrolunan olmalı	KVK 19/1 “kurum” şartları yönünden somut olaya göre
Şahıs şirketi	Kooperatif	Şahıs şirketi devrolunan olmalı	KVK 19/1 “kurum” şartları yönünden somut olaya göre
Kooperatif	Kooperatif	Serbest	KVK 19/1 “devir” şartları sağlanırsa vergisiz olabilir (VergiNet)
Kooperatif	Sermaye şirketi	Serbest	KVK 19/1 “devir” şartları sağlanırsa vergisiz olabilir (VergiNet)
Kooperatif	Şahıs şirketi	Kooperatif devralan olmalı	KVK 19/1 “kurum” şartları yönünden somut olaya göre

1-b) Geçerli bölünmeler (TTK 159–160)

Bölünmeye katılan şirket	Bölünebileceği şirket	Bölünme türü (TTK)	KVK açısından durum
Sermaye şirketi	Sermaye şirketi / Kooperatif	Tam veya kısmi bölünme	KVK 19/3 şartları sağlanırsa vergisiz tam/kısmi bölünme olabilir
Kooperatif	Sermaye şirketi / Kooperatif	Tam veya kısmi bölünme	KVK 19/3 şartları sağlanırsa vergisiz tam/kısmi bölünme olabilir
Şahıs şirketi	—	TTK’da bölünme tarafı olamaz	—

1-c) Geçerli tür değiştirmeler (TTK 180–181)

Mevcut tür	Dönüşebileceği tür	Şart / Not (TTK)	KVK açısından durum
Sermaye şirketi	Başka türde sermaye şirketi	Serbest	KVK 19/2: tür değiştirme devir hükmünde (şartları sağlanırsa vergisiz)
Sermaye şirketi	Kooperatif	Serbest	KVK 19/2 kapsamında
Kollektif şirket	Sermaye şirketi	Serbest	KVK 19/2 “kurum” boyutu somut olaya göre; uygulamada çoğunlukla KVK 19/2 çerçevesinde kurgulanır
Kollektif şirket	Kooperatif	Serbest	Aynı
Kollektif şirket	Komandit şirket	Serbest	Aynı
Komandit şirket	Sermaye şirketi	Serbest	Aynı
Komandit şirket	Kooperatif	Serbest	Aynı
Komandit şirket	Kollektif şirket	Serbest	Aynı
Kooperatif	Sermaye şirketi	Serbest	KVK 19/2 kapsamında

2) TTK kapsamında süreç ve zorunlu belgeler (pratik akış)

Aşağıdaki akış, birleşme/bölünme/tür değiştirmede tipik “çekirdek” iş adımlarını özetler:

A) Birleşme – TTK temel adımlar

Birleşme sözleşmesi (yazılı; yönetim organlarınca imzalanır, GK onayı gerekir)
Birleşme sözleşmesi içeriği (unvan/tür/merkez, değişim oranı, denkleştirme, ayrılma akçesi vb.)
Birleşme raporu (amaç-sonuç, alacaklı/işçi etkileri vb.)
(Varsa) kolaylaştırılmış birleşme şartlarının değerlendirilmesi (bazı rapor/inceleme/GK yükleri hafifleyebilir)
Tescil ve ilan (birleşme tescille geçerli; TTSG ilanı)
Alacaklıların korunması / teminat: Tescilden itibaren 3 ay içinde talep eden alacaklıların alacakları teminat altına alınır; TTSG’de ilan mekanizması öngörülür.

B) Bölünme – TTK temel adımlar

Bölünme sözleşmesi (mevcut şirketlere devir) veya bölünme planı (yeni kurulacaklara devir)
(Gerekirse) Ara bilanço: bilanço günü ile sözleşme/plan tarihi arasında 6 ay+ veya önemli malvarlığı değişimi varsa ara bilanço çıkarılır.
GK onayı ve tescil (bölünme tescille geçerlilik kazanır; aktif/pasif geçişi tescil anı itibarıyla olur)
Alacaklıların korunması (çağrı vb.): Alacaklılara TTSG üzerinden çağrı mekanizması düzenlenir.

C) Tür değiştirme – TTK temel notlar

Tür değişikliği “aynı tüzel kişiliğin devamı” mantığıyla ilerler. aydin.ticaret.gov.tr
Uygulamada ticaret sicili, şirket sözleşmesi/esas sözleşme revizyonu, GK kararları, gerekli ilan/tescil adımları üzerinden yürür (sektörel izinler/kurum onayları varsa ayrıca planlanır).

3) KVK kapsamında vergisiz yeniden yapılanma (Devir/Bölünme/Tür Değiştirme)

A) “Devir” sayılan birleşme (KVK 19)

KVK’ya göre birleşmenin devir sayılması için temel şartlar:

Birleşen kurumların kanunî veya iş merkezlerinin Türkiye’de bulunması,
Münfesih kurumun bilanço değerlerinin bir bütün halinde devralınması ve aynen devralanın bilançosuna geçirilmesi.

Ayrıca tür değiştirme işlemleri de KVK bakımından devir hükmündedir.

B) Tam bölünme / Kısmi bölünme (KVK 19)

Tam bölünme: Tam mükellef sermaye şirketinin tasfiyesiz infisah ederek tüm malvarlığını kayıtlı değerleriyle 2+ tam mükellef sermaye şirketine devretmesi; karşılığında ortaklara devralan şirket hisseleri verilmesi. Ortaklara verilecek hisselerin itibari değerinin %10’una kadar nakit ödenmesi, işlemi bölünme olmaktan çıkarmaz.

Kısmi bölünme:

Taşınmazlar ve en az 2 tam yıl elde tutulan iştirak hisseleri veya
Üretim/hizmet işletmelerinin (bütünlük korunarak aktif-pasif unsurlarıyla)kayıtlı değerleri üzerinden aynî sermaye olarak devri. Hisseler devredende kalabilir veya doğrudan ortaklara verilebilir; taşınmaz/iştirak devrinde bazı hallerde ilgili borçların devri de aranır.

C) Vergileme mekanizması ve kritik süreler (KVK 20)

Devirlerde (KVK 19 şartlarına uyulmak kaydıyla):

Münfesih kurumun sadece devir tarihine kadar elde ettiği kazançlar vergilendirilir; birleşmeden doğan kâr hesaplanmaz/vergilenmez.
Devir tarihi, yetkili kurul kararının ticaret siciline tescil tarihidir.
Münfesih kuruma ait KV beyannamesi birleşmenin TTSG’de ilanından itibaren 30 gün içinde vergi dairesine verilir (müştereken imzalanır).
Devralan kurum, vergi borçlarını ödeyeceğini taahhütname ile üstlenir; idare teminat isteyebilir.

Tam bölünmede de benzer şekilde: bölünme tarihi tescil tarihidir; beyanname ve 30 gün kuralı ve müteselsil sorumluluk/teminat mekanizması uygulanır.

4) KDV – Damga – Harç boyutu (işlem maliyeti perspektifi)

KDV (3065/17-4-c)

KVK kapsamındaki devir ve bölünme işlemleri KDV’den istisna edilir; ayrıca bu kapsamda KDVK 30/a uygulanmaz ve devreden KDV’nin indirim mekanizması, mükerrer indirime yol açmayacak şekilde devralan tarafından sürdürülebilir.

Damga Vergisi (488 – II sayılı tablo)

KVK’ya göre yapılan birleşme, devir ve bölünmeler nedeniyle düzenlenen kâğıtlar damga vergisinden istisnadır.

Harçlar (492 – md. 123 ek fıkra)

Şirketlerin kuruluş, pay devri, sermaye artırımı, birleşme, devir, bölünme ve nev’i değişiklikleri nedeniyle yapılacak işlemler (yargı harçları hariç) harçlardan müstesnadır.

5) Uygulama matriksi (özet)

Hukuki (TTK) – Vergisel (KVK) eşleştirme:

Birleşme (TTK 136 vd.) → KVK 19/1 devir birleşme şartları sağlanırsa “vergisiz devir” rejimi
- Tescil anı: TTK’da hüküm doğuran an; KVK’da “devir tarihi”
- Kritik: kayıtlı değerle devralma + aynen bilançoya alma
Tür değiştirme (TTK 180 vd.) → KVK 19/2 devir hükmü
Bölünme (TTK 159 vd.) → KVK 19/3 tam/kısmi bölünme
- Tam bölünmede %10 nakit “bozucu” değil
- Kısmi bölünmede işletme bütünlüğü/2 yıl iştirak/taşınmaz şartları kritik
Süreç vergisel kapanış: TTSG ilanından itibaren 30 gün içinde beyanname + taahhütname/teminat

6) Sık hata/risk alanları (kontrol listesi mantığıyla)

KVK 19 şartlarının “şeklen” değil “maddeten” sağlanmaması: özellikle “kayıtlı değer” ve “aynen bilançoya alma” kuralı.
Kısmi bölünmede işletme bütünlüğü: aktif/pasif kalemlerinin faaliyeti sürdürecek şekilde devri.
30 gün beyanname süresi kaçırılması (KVK 20): işlem vergisiz rejimden çıkma riski doğurabilir.
Alacaklıların korunması ilan/teminat süreçleri (TTK): tescil-ilan-talepler-teslimatlar iyi planlanmazsa tescil sonrası ihtilaf riski.
KDV devreden KDV / indirim mekanizması: devir/bölünmenin KVK kapsamında kurgulanmaması halinde KDV doğuracak bir “teslim”e dönüşme riski.